Ongeveer een op de vijf mensen in de verslavingszorg heeft ook ADHD, volgens een [meta-analyse uit 2023](https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9859173/). ADHD en verslaving komen opvallend vaak samen voor, en dat is geen toeval. De biologische kenmerken van ADHD, zoals een verstoord beloningssysteem en verhoogde impulsiviteit, maken mensen kwetsbaarder voor middelenmisbruik. In dit artikel lees je hoe die combinatie ontstaat, welke middelen het vaakst voorkomen, wat de feiten zijn over ADHD-medicatie en verslaving, en hoe een effectieve behandeling eruitziet.
Hoe vergroot ADHD het risico op verslaving?
Niet iedereen met ADHD ontwikkelt een verslaving. Toch laat onderzoek zien dat mensen met ADHD twee tot drie keer vaker een verslavingsprobleem ontwikkelen dan mensen zonder ADHD ([Impuls & Woortblind](https://www.impulsenwoortblind.nl/adhd/verslaving-en-adhd)). Die verhoogde verslavingsgevoeligheid heeft te maken met hoe de hersenen werken bij ADHD. Mensen met ADHD lopen daardoor ook een groter risico op terugval als de ADHD niet gelijktijdig wordt behandeld.
De rol van dopamine en het beloningssysteem
Bij mensen met ADHD is er sprake van een verstoorde dopaminehuishouding. Dopamine is een neurotransmitter die een centrale rol speelt in het beloningssysteem van de hersenen. Bij ADHD wordt dopamine sneller heropgenomen, waardoor het beloningsgevoel korter aanhoudt. Het gevolg: de hersenen hebben sterkere prikkels nodig om dezelfde mate van voldoening te ervaren. Middelen zoals nicotine, cocaïne en alcohol verhogen tijdelijk de hoeveelheid dopamine in het beloningscentrum. Voor iemand met ADHD kan dat gevoel van “normaal functioneren” bijzonder aantrekkelijk zijn. Bij ADHD is er namelijk sprake van een tekort aan dopamine in de prefrontale cortex, het hersengebied dat verantwoordelijk is voor impulsbeheersing en planning. Dit maakt dat impulsiviteit en hyperactiviteit bij jongeren met ADHD vroeger kunnen leiden tot gebruik van genotsmiddelen. Dat maakt het moeilijker om “nee” te zeggen tegen een middel dat direct verlichting biedt.
Impulsiviteit en sensatiezoekend gedrag
Impulsiviteit is een kernkenmerk van ADHD en vormt een eigen risicofactor voor verslaving. Mensen met ADHD kiezen vaker voor directe beloning boven uitgestelde beloning, een patroon dat in onderzoek consistent naar voren komt ([PMC, 2014](https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4414493/)). Daarnaast zoeken veel mensen met ADHD actief naar spanning en nieuwe ervaringen. Omgevingen waar alcohol en drugs beschikbaar zijn, oefenen daardoor een extra aantrekkingskracht uit.
De zelfmedicatiehypothese: waarom mensen met ADHD naar middelen grijpen
De meeste mensen met ADHD die een verslaving ontwikkelen, begonnen niet met de intentie om “high” te worden. Volgens onderzoek van [CHADD](https://chadd.org/attention-article/when-adhd-and-substance-use-disorders-coexist/) geeft circa 70% van de jongvolwassenen met zowel ADHD als een middelenstoornis aan dat zij middelen gebruikten als een vorm van zelfmedicatie, niet als recreatief gebruik. Dat patroon is herkenbaar. Alcohol kan tijdelijk de innerlijke onrust dempen. Cannabis wordt soms gebruikt om ‘s avonds het hoofd “stil” te krijgen. Stimulerende drugs zoals cocaïne of speed kunnen, paradoxaal genoeg, tijdelijk het concentratievermogen verbeteren bij een ADHD-brein. Het probleem is dat dit soort zelfmedicatie niet werkt op de lange termijn. De onderliggende ADHD-symptomen blijven bestaan, terwijl het middelgebruik geleidelijk escaleert. Vooral bij onopgemerkte ADHD is dit risico groot. Wie niet weet dat er sprake is van ADHD, zoekt verklaringen voor concentratieproblemen, vergeetachtigheid en innerlijke onrust. Middelen bieden dan een schijnoplossing. Volgens een [samenvatting in het NTvG](https://www.ntvg.nl/artikelen/samenvatting-richtlijn-herkenning-en-behandeling-van-adhd-bij-jongvolwassenen-met) over de richtlijn ADHD beginnen kinderen met ADHD gemiddeld eerder met middelengebruik en ontwikkelen zij sneller een afhankelijkheid dan leeftijdsgenoten zonder ADHD. ADHD en middelengebruik gaan daardoor bij volwassenen met een verslaving regelmatig hand in hand.
ADHD en verslaving: de cijfers
De overlap tussen ADHD en verslaving is groter dan veel mensen denken. Enkele kerncijfers: – Volgens het [Trimbos-instituut (NEMESIS-3)](https://cijfers.trimbos.nl/nemesis/adhd/) heeft 3,2% van de Nederlandse volwassenen ADHD. Dat zijn circa 405.000 mensen. – Een [meta-analyse uit 2023](https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9859173/) van 31 studies (12.524 deelnemers) laat zien dat 21% van de mensen met een middelenstoornis ook ADHD heeft. – In de Nederlandse verslavingszorg ligt dat percentage op 15-25%, afhankelijk van de behandelsetting ([NTvG](https://www.ntvg.nl/artikelen/samenvatting-richtlijn-herkenning-en-behandeling-van-adhd-bij-jongvolwassenen-met)). De prevalentie verschilt per middel: | Middelenstoornis | ADHD-prevalentie | |—|—| | Alcoholverslaving | 25% | | Cocaïneverslaving | 19% | | Opioïdenverslaving | 18% | Bron: meta-analyse Bondo Lind et al., 2023 ([PMC](https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9859173/)) Deze cijfers onderstrepen dat ADHD-screening in de verslavingszorg belangrijk is. Een aanzienlijk deel van de patienten heeft een onderliggende aandachtstekortstoornis die niet eerder is vastgesteld.
Welke middelen gebruiken mensen met ADHD het vaakst?
Niet elk middel heeft dezelfde aantrekkingskracht voor iemand met ADHD. Het type middel hangt vaak samen met welk ADHD-symptoom iemand probeert te verlichten.
Alcohol
[Alcohol](/verslaving/) is het meest voorkomende middel bij mensen met ADHD en een verslaving. Als dempend middel kan alcohol tijdelijk de hyperactiviteit en innerlijke onrust verminderen. Volgens het [Trimbos Expertisecentrum Alcohol](https://www.trimbos.nl/kennis/alcohol/alcohol-en-mentale-gezondheid/alcohol-en-adhd/) is er een duidelijke relatie tussen ADHD en problematisch alcoholgebruik.
Nicotine
Nicotine is een stimulans die tijdelijk het concentratievermogen kan verbeteren. Veel mensen met ADHD roken of vapen al op jonge leeftijd. De snelle dopamine-boost die nicotine geeft, spreekt het ADHD-brein aan, maar de verslavende werking maakt het een riskante gewoonte.
Cannabis
Cannabis wordt door sommige mensen met ADHD gebruikt om te ontspannen, beter te slapen of angstgevoelens te verminderen. Hoewel het op korte termijn verlichting kan bieden, kan langdurig cannabisgebruik de concentratie- en geheugenproblemen bij ADHD juist verergeren.
Cocaïne en stimulerende drugs
Het klinkt tegenstrijdig, maar stimulerende middelen zoals cocaïne of speed kunnen bij ADHD tijdelijk zorgen voor meer focus en rust in het hoofd. Dit komt doordat deze middelen de dopamineheropname remmen, vergelijkbaar met het werkingsmechanisme van ADHD-medicatie. Het verschil: illegale stimulantia werken veel krachtiger, korter en ongecontroleerder, met een hoog verslavingsrisico als gevolg.
Is ADHD-medicatie verslavend?
Een veelgehoorde zorg bij ouders en patienten: wordt je niet verslaafd aan ADHD-medicatie zoals methylfenidaat (Ritalin, Concerta) of dexamfetamine? Het is een begrijpelijke vraag, zeker wanneer je al kwetsbaarder bent voor verslaving. De feiten geven echter een genuanceerd beeld.
Therapeutisch gebruik vs. misbruik
Bij correct gebruik in de juiste dosering is [methylfenidaat niet verslavend](https://richtlijnendatabase.nl/richtlijn/adhd_bij_volwassenen/medicamenteuze_behandeling_adhd/algemene_overwegingen_adhd_bij_volwassenen/misbruik_verslaving_risico_adhd_bij_volwassenen.html). Mensen die het medicijn volgens voorschrift innemen, ervaren geen drang om steeds meer te nemen en ontwikkelen geen lichamelijke afhankelijkheid. Het risico op misbruik ontstaat bij verkeerd gebruik: snuiven, injecteren of het innemen van veel hogere doses dan voorgeschreven. Volgens de [Richtlijnendatabase](https://richtlijnendatabase.nl/richtlijn/adhd_bij_volwassenen/medicamenteuze_behandeling_adhd/algemene_overwegingen_adhd_bij_volwassenen/misbruik_verslaving_risico_adhd_bij_volwassenen.html) leidt snelle toediening van hoge doseringen psychostimulantia tot een snelle dopaminestijging in het beloningscentrum, wat een euforisch gevoel kan veroorzaken. Daarom hebben langwerkende preparaten de voorkeur bij diagnostiek en behandeling, vooral bij risicopatienten. Stimulerende medicatie zoals methylfenidaat en dexamfetamine wordt bij voorkeur voorgeschreven in de langwerkende vorm, omdat de heropname van dopamine dan geleidelijker verloopt.
Beschermt vroege behandeling tegen verslaving?
Er zijn aanwijzingen dat het behandelen van ADHD met [medicatie](/medicijnverslaving/) het risico op latere verslavingsproblemen kan verminderen. Een eerdere meta-analyse vond een 1,9 maal lagere kans op een middelenstoornis bij behandelde kinderen vergeleken met onbehandelde kinderen ([PMC, 2013](https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6688478/)). Een groter onderzoek toonde een 31% lager percentage middelenmisbruik bij mensen die ADHD-medicatie gebruikten. Recentere meta-analyses geven een genuanceerder beeld: stimulantiagebruik lijkt het verslavingsrisico niet te verhogen, maar het beschermende effect is minder eenduidig dan eerder gedacht ([JAMA Psychiatry, 2023](https://jamanetwork.com/journals/jamapsychiatry/fullarticle/2806881)). Wel staat vast dat onbehandelde ADHD een grotere risicofactor is dan de medicatie zelf. Raadpleeg altijd een arts voor beslissingen over ADHD-medicatie, zeker bij een voorgeschiedenis van middelengebruik.
Hoe herken je verslaving bij iemand met ADHD?
Het herkennen van verslaving bij iemand met ADHD is lastig, omdat veel symptomen overlappen. Impulsiviteit, stemmingswisselingen, moeite met plannen en chaotisch gedrag kunnen zowel bij ADHD als bij verslaving horen. Let op deze signalen die wijzen op een verslavingsprobleem bovenop ADHD: – Toenemend gebruik van een middel ondanks negatieve gevolgen – Specifiek middelen gebruiken voor of tijdens taken die concentratie vereisen – Het verbergen van middelengebruik voor directe omgeving – Steeds hogere doses nodig hebben voor hetzelfde effect (tolerantie) – Onttrekkingsverschijnselen bij het stoppen of minderen – Niet meer kunnen stoppen ondanks herhaalde pogingen Herken je deze patronen bij jezelf of iemand in je omgeving? Dan is het verstandig om professionele hulp te zoeken. Een goede diagnostiek kan onderscheid maken tussen ADHD-symptomen en verslavingsgedrag, en bepalen welke behandeling nodig is. Doe ook de [test: ben ik verslaafd?](/ben-ik-verslaafd/) als eerste stap.
Behandeling van ADHD en verslaving tegelijkertijd
Een veelgemaakte fout in de praktijk is het los van elkaar behandelen van ADHD en verslaving. De huidige richtlijnen in Nederland en Belgie zijn hier duidelijk over: een geïntegreerde behandeling, waarbij beide stoornissen tegelijkertijd worden aangepakt, levert de beste resultaten op.
Waarom geïntegreerde behandeling?
Wanneer alleen de verslaving wordt behandeld zonder de ADHD aan te pakken, blijft de onderliggende kwetsbaarheid bestaan. De kans op terugval is dan groter. Omgekeerd heeft het weinig zin om alleen ADHD te behandelen als het middelengebruik doorgaat, omdat actief gebruik de werking van medicatie en therapie ondermijnt. Volgens de Nederlandse [richtlijn voor ADHD en verslaving](https://www.ntvg.nl/artikelen/samenvatting-richtlijn-herkenning-en-behandeling-van-adhd-bij-jongvolwassenen-met) is de prevalentie van ADHD bij verslavingspatienten 15-25%, en hebben deze patienten een lager herstelpercentage wanneer de ADHD niet wordt meebehandeld.
Onderdelen van de behandeling
Een effectieve [behandeling](/behandeling/) bij dubbele diagnose ADHD en verslaving omvat doorgaans: – Medicatie: methylfenidaat of dexamfetamine, bij voorkeur langwerkende preparaten. Voorschrijven gebeurt onder strikte begeleiding. – Psycho-educatie: inzicht krijgen in het verband tussen ADHD-symptomen en middelengebruik. – Cognitieve gedragstherapie (CGT): een geïntegreerde CGT-behandeling voor ADHD en verslaving laat in onderzoek significant lagere ADHD-symptomen zien na afloop, vergeleken met standaard verslavingsbehandeling ([VGCt Kennisnet](https://kennisnet.vgct.nl/geintegreerde-cgt-behandeling-voor-adhd-en-verslaving/)). – Coaching en structuur: hulp bij dagelijkse planning, routines en impulsbeheersing. – Groepstherapie: delen van ervaringen met anderen die dezelfde combinatie hebben.
Screening: de eerste stap
De [VAD-richtlijn](https://vad.be/catalogus/richtlijnen-voor-de-diagnose-en-behandeling-van-adhd-bij-jongvolwassenen-met-een-verslavingsproblematiek/) adviseert om alle patienten die zich aanmelden voor verslavingsbehandeling te screenen op ADHD. Veel volwassenen ontdekken pas tijdens een verslavingstraject dat zij ook ADHD hebben. Die ontdekking kan een keerpunt zijn, omdat het verklaart waarom eerdere behandelingen niet het gewenste resultaat hadden.
Hulp zoeken bij ADHD en verslaving
Heb je het vermoeden dat ADHD en verslaving bij jou of iemand in je omgeving samengaan? Je bent niet de enige. Zoals de cijfers laten zien, is deze combinatie veel voorkomender dan veel mensen denken. Het goede nieuws: met de juiste hulp is herstel mogelijk. Vida Addiction Care is een gespecialiseerde GGZ-instelling voor verslavingsbehandeling die ook onderliggende psychiatrische aandoeningen behandelt, waaronder ADHD. Of je nu kiest voor [ambulante behandeling](/ambulante-behandeling/) in Hilversum of een [klinische opname](/klinische-opname/) via onze partnerorganisatie, je krijgt een persoonlijk behandelplan dat rekening houdt met alle aspecten van je situatie.
Bronnen
- Trimbos-instituut (NEMESIS-3) – “ADHD” – [https://cijfers.trimbos.nl/nemesis/adhd/](https://cijfers.trimbos.nl/nemesis/adhd/) 2. Bondo Lind et al. (2023) – “Prevalence of ADHD among SUD Populations: Meta-Analysis” – [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9859173/](https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9859173/) 3. Zulauf et al. (2014) – “The Complicated Relationship Between ADHD and Substance Use Disorders” – [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4414493/](https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4414493/) 4. Richtlijnendatabase – “Misbruik/verslaving risico ADHD bij volwassenen” – [https://richtlijnendatabase.nl/richtlijn/adhd_bij_volwassenen/medicamenteuze_behandeling_adhd/algemene_overwegingen_adhd_bij_volwassenen/misbruik_verslaving_risico_adhd_bij_volwassenen.html](https://richtlijnendatabase.nl/richtlijn/adhd_bij_volwassenen/medicamenteuze_behandeling_adhd/algemene_overwegingen_adhd_bij_volwassenen/misbruik_verslaving_risico_adhd_bij_volwassenen.html) 5. Humphreys et al. (2023) – “Association Between Stimulant Treatment and Substance Use Through Adolescence” – [https://jamanetwork.com/journals/jamapsychiatry/fullarticle/2806881](https://jamanetwork.com/journals/jamapsychiatry/fullarticle/2806881) 6. Humphreys et al. (2013) – “Stimulant Medication and Substance Use Outcomes: A Meta-analysis” – [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6688478/](https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6688478/) 7. NTvG – “Samenvatting richtlijn herkenning en behandeling van ADHD bij (jong)volwassenen met verslaving” – [https://www.ntvg.nl/artikelen/samenvatting-richtlijn-herkenning-en-behandeling-van-adhd-bij-jongvolwassenen-met](https://www.ntvg.nl/artikelen/samenvatting-richtlijn-herkenning-en-behandeling-van-adhd-bij-jongvolwassenen-met) 8. Trimbos Expertisecentrum Alcohol – “Alcohol en ADHD” – [https://www.trimbos.nl/kennis/alcohol/alcohol-en-mentale-gezondheid/alcohol-en-adhd/](https://www.trimbos.nl/kennis/alcohol/alcohol-en-mentale-gezondheid/alcohol-en-adhd/)
Veelgestelde vragen over ADHD en verslaving
Is ADHD een risicofactor voor verslaving?
Ja. Mensen met ADHD hebben twee tot zes keer meer kans op het ontwikkelen van een middelenstoornis dan mensen zonder ADHD, afhankelijk van het onderzoek. Dit komt onder andere door verstoringen in het dopaminesysteem, verhoogde impulsiviteit en de neiging tot zelfmedicatie.
Welke middelen gebruiken mensen met ADHD het vaakst?
Alcohol is het meest voorkomende middel, gevolgd door nicotine en cannabis. Stimulerende drugs zoals cocaïne en amfetamine komen ook relatief vaak voor. Het type middel hangt samen met welk ADHD-symptoom iemand onbewust probeert te verlichten.
Is Ritalin verslavend?
Bij therapeutisch gebruik in de juiste dosering is methylfenidaat (Ritalin) niet verslavend. Verslavingsrisico ontstaat alleen bij misbruik, zoals snuiven of het innemen van ongecontroleerd hoge doses. Langwerkende preparaten hebben een lager misbruikrisico dan kortwerkende varianten.
Kan verslaving ADHD-symptomen verergeren?
Ja. Actief middelengebruik kan concentratieproblemen, impulsiviteit en stemmingswisselingen versterken. Bovendien verstoort het de slaap en het dagritme, wat bestaande ADHD-klachten verergert. Stoppen met het middel is noodzakelijk om de ADHD goed te kunnen beoordelen en behandelen.
Moet je eerst stoppen met middelen voordat ADHD behandeld kan worden?
Nee. De huidige richtlijnen adviseren een geïntegreerde aanpak waarbij ADHD en verslaving tegelijkertijd worden behandeld. Uitstellen van ADHD-behandeling kan het herstel van de verslaving juist bemoeilijken. Zie het kopje “Behandeling van ADHD en verslaving tegelijkertijd” hierboven voor meer informatie.
Beschermt vroege ADHD-behandeling tegen verslaving?
Er zijn aanwijzingen dat tijdige behandeling van ADHD, inclusief medicatie, het risico op latere verslavingsproblemen kan verminderen. Recenter onderzoek nuanceert dit: de medicatie lijkt het risico in elk geval niet te verhogen. Onbehandelde ADHD is een grotere risicofactor dan de medicatie zelf.
Wat is een dubbele diagnose?
Een dubbele diagnose betekent dat iemand tegelijkertijd kampt met een psychische aandoening (zoals ADHD) en een verslaving. Bij deze combinatie versterken de stoornissen elkaar vaak, wat een gespecialiseerde, geïntegreerde behandeling noodzakelijk maakt.
Hoe wordt een dubbele diagnose ADHD en verslaving behandeld?
De behandeling omvat doorgaans medicatie (langwerkende stimulantia), cognitieve gedragstherapie, psycho-educatie, coaching en groepstherapie. Het belangrijkste principe is dat beide stoornissen gelijktijdig worden aangepakt, niet na elkaar. Raadpleeg een arts of GGZ-instelling met ervaring in dubbele diagnose.
