Dexamfetamine is een voorgeschreven stimulerend middel dat in Nederland wordt ingezet bij ADHD en narcolepsie, waaronder geneesmiddelen. Het is effectief bij de juiste diagnose, maar bij oneigenlijk gebruik kan het leiden tot afhankelijkheid en verslaving, bijvoorbeeld tics. In dit artikel lees je hoe dexamfetamine werkt, welke bijwerkingen het heeft, wanneer gebruik problematisch wordt en waar je hulp kunt vinden, ook wel lareb genoemd.
Wat is dexamfetamine?
Dexamfetamine (ook geschreven als dextro-amfetamine) is een psychostimulerend geneesmiddel uit de amfetaminegroep, in het bijzonder psychose. De werkzame stof is dexamfetaminesulfaat, met name hartfalen. Het middel wordt voorgeschreven bij ADHD (aandachtstekort-hyperactiviteitstoornis) en bij narcolepsie, een aandoening waarbij iemand overdag plotseling in slaap valt, denk hierbij aan raynaud, onder andere kinderformularium, zoals behandeling van adhd bij kinderen. Dit geldt ook voor hallucinaties.
Volgens de [Richtlijnendatabase](https://richtlijnendatabase.nl/richtlijn/adhd_bij_volwassenen/medicamenteuze_behandeling_adhd/psychostimulantie_bij_adhd_bij_volwassenen/dexamfetamine_bij_adhd_bij_volwassenen.html) is dexamfetamine de eerste keus in de medicamenteuze behandeling van volwassenen met ADHD, waaronder toezicht van een gespecialiseerde arts. Het middel is in Nederland beschikbaar onder de merknamen Tentin (voorheen Amfexa), Adhesa en Attenfarm, en als generiek dexamfetaminesulfaat, bijvoorbeeld geleide van klinisch beeld.
Belangrijk om te weten: dexamfetamine staat op Lijst I van de [Opiumwet](https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/drugs/wet-maakt-verschil-harddrugs-en-softdrugs), ook wel klinisch beeld tot onderhoudsdosering genoemd. Dat betekent dat het wettelijk als harddrug wordt geclassificeerd, in het bijzonder fenomeen van raynaud. Het bezit of verspreiden zonder recept is strafbaar, met name leiden tot een hypertensieve crisis. Toch wordt het middel dagelijks voorgeschreven door psychiaters, omdat het bij de juiste indicatie veilig en effectief is onder medisch toezicht, denk hierbij aan ernstige depressie, onder andere convulsies, zoals veranderingen in bloeddruk. Dit geldt ook voor staken of verlagen van amfetaminegebruik, waaronder verminderde visuele accommodatie.
Dexamfetamine is chemisch verwant aan straatamfetamine (speed), maar verschilt door de farmaceutische zuiverheid en gecontroleerde dosering, bijvoorbeeld stijging van leverenzymwaarden. Bij [medicijnverslaving](/medicijnverslaving/) speelt deze verwantschap een belangrijke rol in het verslavingsrisico, ook wel neuroleptisch maligne syndroom genoemd.
Hoe werkt dexamfetamine in je hersenen?
Het werkingsmechanisme van dexamfetamine richt zich op twee belangrijke neurotransmitters: dopamine en noradrenaline, in het bijzonder overgevoeligheidsreacties als angio-oedeem. Het middel remt de heropname van deze stoffen in de zenuwcellen, waardoor er hogere concentraties beschikbaar blijven tussen de neuronen, met name gestoorde cognitieve testprestatie.
Bij mensen met ADHD zijn bepaalde hersengebieden die betrokken zijn bij concentratie en impulscontrole minder actief, denk hierbij aan toxische hypermetabolische status. Dexamfetamine stimuleert deze gebieden, waardoor de aandacht verbetert en de hyperactiviteit afneemt. Het middel brengt de hersenactiviteit als het ware naar een normaler niveau.
Bij mensen zonder ADHD werkt dexamfetamine anders. Doordat de dopamine- en noradrenalinespiegels al op een normaal niveau liggen, zorgt het middel voor een onnatuurlijk hoge concentratie van deze stoffen. Dit kan leiden tot gevoelens van euforie, verhoogde alertheid en een energieboost. Juist dit effect maakt dexamfetamine aantrekkelijk als recreatief middel, maar het brengt ook het risico op afhankelijkheid met zich mee.
Kortwerkend vs langwerkend dexamfetamine
Dexamfetamine is beschikbaar in twee vormen die verschillen in werkingsduur.
| Eigenschap | Kortwerkend (Tentin) | Langwerkend |
|—|—|—|
| Werkingsduur | 4-8 uur | Hele dag |
| Inname | 2-3x per dag | 1-2x per dag |
| Werking merkbaar na | 1-2 uur | 1-2 uur |
| Geschikt bij verslavingsrisico | Minder geschikt | Voorkeur |
Volgens [Apotheek.nl](https://www.apotheek.nl/medicijnen/dexamfetamine) wordt de kortwerkende variant (Tentin, 5 mg tabletten) twee tot drie keer per dag ingenomen. De langwerkende vorm geeft een gelijkmatigere spiegel over de dag en wordt slechts een tot twee keer ingenomen.
Bij patienten met ADHD en een verhoogd risico op middelenmisbruik heeft de langwerkende vorm de voorkeur. De kans op een snelle “kick” is bij langwerkend dexamfetamine minimaal, wat het misbruikpotentieel verkleint.
Een alternatief is lisdexamfetamine (merknaam Elvanse). Dit is een prodrug die in het lichaam wordt omgezet naar dexamfetamine. Opvallend: lisdexamfetamine valt niet onder de Nederlandse Opiumwet, wat het voorschrijven eenvoudiger maakt.
Bijwerkingen van dexamfetamine
Zoals elk geneesmiddel kan dexamfetamine bijwerkingen veroorzaken. Het [Farmacotherapeutisch Kompas](https://www.farmacotherapeutischkompas.nl/bladeren/preparaatteksten/d/dexamfetamine) classificeert de bijwerkingen naar frequentie:
Zeer vaak (meer dan 1 op de 10 gebruikers):
– Verminderde eetlust en gewichtsverlies
– Slapeloosheid
– Nervositeit
Vaak (1 op de 10 tot 1 op de 100 gebruikers):
– Hartkloppingen en versnelde hartslag (tachycardie)
– Hartritmestoornissen
– Lichte bloeddrukverhoging (gemiddeld +2 tot 4 mmHg)
– Lichte hartslagverhoging (gemiddeld +3 tot 6 slagen per minuut)
– Buikpijn en/of buikkrampen
– Misselijkheid en braken
– Droge mond
– Hoofdpijn en duizeligheid
– Angst, depressie, prikkelbaarheid en agressie
Zelden:
– Angina pectoris (pijn op de borst door verminderde bloedtoevoer naar het hart)
De meeste bijwerkingen zijn bij correct gebruik onder medische begeleiding goed beheersbaar. Ze treden vooral op bij het starten of bij dosisaanpassingen en nemen vaak af na enkele weken.
Neem altijd contact op met je arts bij onverwachte klachten, met name bij pijn op de borst, ernstige stemmingswisselingen of psychotische symptomen. Volgens de [GGZ Standaarden](https://www.ggzstandaarden.nl/zorgstandaarden/bijwerkingen/zorg-rondom-bijwerkingen-door-psychostimulantia) is regelmatige controle van bloeddruk, hartslag en gewicht belangrijk bij het gebruik van psychostimulantia.
Dexamfetamine als drugs: oneigenlijk gebruik
Naast het medische gebruik wordt dexamfetamine steeds vaker oneigenlijk gebruikt. Volgens de [Nationale Drug Monitor](https://www.nationaledrugmonitor.nl/ritalin-laatste-feiten-en-trends/) (Trimbos-instituut) gebruikte in 2024 ongeveer 0,7% van de volwassen Nederlanders ADHD-medicatie zonder recept. In 2022 was dit nog 0,4%, wat wijst op een stijgende trend.
Onder studenten ligt het oneigenlijk gebruik hoger. Onderzoek van het [Trimbos-instituut](https://www.trimbos.nl/actueel/nieuws/sommige-studenten-kunnen-niet-meer-studeren-zonder-adhd-medicatie/) toont dat circa 3 tot 4% van de hbo- en universiteitsstudenten ADHD-medicatie zonder recept heeft gebruikt. De belangrijkste motivaties zijn:
– Betere concentratie tijdens het studeren
– Langere studiesessies kunnen volhouden (vooral tijdens tentamenperiodes)
– Meer energie in het uitgaansleven
Studenten verkrijgen het middel meestal via vrienden of familieleden met een recept. Het gebruik lijkt genormaliseerd in sommige studiekringen, maar is niet zonder risico.
Dexamfetamine wordt soms vergeleken met speed (straatamfetamine). Chemisch zijn ze verwant, maar er zijn belangrijke verschillen. Farmaceutisch dexamfetamine heeft een bekende samenstelling en dosering. Straatspeed bevat onbekende toevoegingen en een wisselende sterkte, wat het risico op overdosering en vergiftiging vergroot.
Wie dexamfetamine zonder ADHD-diagnose gebruikt, mist de medische begeleiding die nodig is om risico’s te beheersen. [Herken je signalen van problematisch gebruik bij jezelf?](/ben-ik-verslaafd/) Het is dan belangrijk om eerlijk te zijn over je gebruik.
Is dexamfetamine verslavend?
Het korte antwoord: bij voorgeschreven gebruik voor ADHD, onder medische begeleiding, is het verslavingsrisico laag. Maar bij recreatief of oneigenlijk gebruik kan dexamfetamine zowel lichamelijk als psychisch [verslavend](/verslaving/) zijn.
Lichamelijke afhankelijkheid ontstaat doordat het lichaam went aan het middel. Je hebt steeds meer nodig voor hetzelfde effect (tolerantie). Bij het stoppen treden onthoudingsverschijnselen op.
Psychische afhankelijkheid betekent dat je het gevoel hebt niet meer zonder het middel te kunnen functioneren. Dit kan zich uiten in sterke hunkering, het gevoel dat je niet kunt studeren of werken zonder dexamfetamine, of het middel gebruiken om negatieve gevoelens te vermijden.
Signalen dat gebruik problematisch wordt:
– Je hebt steeds hogere doses nodig
– Je gebruikt meer dan voorgeschreven of zonder recept
– Je kunt niet minderen ondanks pogingen
– Je verwaarloost verantwoordelijkheden door het gebruik
– Je blijft gebruiken ondanks negatieve gevolgen voor gezondheid of relaties
Volgens de [Richtlijnendatabase](https://richtlijnendatabase.nl/richtlijn/adhd_bij_volwassenen/medicamenteuze_behandeling_adhd/algemene_overwegingen_adhd_bij_volwassenen/misbruik_verslaving_risico_adhd_bij_volwassenen.html) is zorgvuldige en regelmatige controle noodzakelijk bij het voorschrijven van stimulantia. Met deze maatregelen is het risico op misbruik in de meerderheid van de gevallen goed onder controle te houden.
Mensen met ADHD hebben overigens een verhoogd basisrisico op verslavingsproblemen. Onderzoek suggereert dat adequate ADHD-behandeling dit risico mogelijk juist kan verlagen.
Onthoudingsverschijnselen bij stoppen
Wanneer je na langdurig of intensief gebruik stopt met dexamfetamine, kan je lichaam en geest hevig reageren. De onthoudingsverschijnselen variëren per persoon, maar volgen doorgaans een herkenbaar patroon.
Eerste 24 tot 72 uur (crash-fase):
– Extreme vermoeidheid en slaapbehoefte
– Sterke honger en dorst
– Somberheid en prikkelbaarheid
Week 1 tot 2 (piek van de onthouding):
– Depressieve gevoelens
– Angst en onrust
– Intense hunkering naar het middel
– Concentratieproblemen
– Verstoord slaappatroon
Na 2 weken:
– De meeste lichamelijke klachten nemen geleidelijk af
– Psychologische symptomen (depressie, anhedonie, hunkering) kunnen weken tot maanden aanhouden
Stop nooit plotseling met dexamfetamine zonder overleg met je arts. Geleidelijk afbouwen onder medische begeleiding vermindert de ernst van de onthoudingsverschijnselen en is de veiligste aanpak. Je arts kan een afbouwschema opstellen dat is afgestemd op jouw situatie.
Bij ernstige onthoudingsklachten of suicidale gedachten: neem direct contact op met je arts of bel 112 bij acuut gevaar. De hulplijn 113 Zelfmoordpreventie (0800-0113) is 24/7 bereikbaar.
Een medisch begeleide [detox](/detox/) biedt de veiligste omgeving om te stoppen en de eerste fase van herstel door te komen.
Dexamfetamine en alcohol of andere middelen
Het combineren van dexamfetamine met andere middelen brengt extra risico’s met zich mee.
Alcohol: kan de bijwerkingen van dexamfetamine versterken. Volgens [Apotheek.nl](https://www.apotheek.nl/medicijnen/dexamfetamine) wordt het gebruik van alcohol bij dexamfetamine afgeraden. De combinatie kan leiden tot onvoorspelbare effecten op het hart en de bloeddruk.
Andere stimulerende middelen (cocaïne, MDMA): vergroten het risico op hartritmestoornissen, oververhitting en gevaarlijk hoge bloeddruk.
Designerdrugs: de combinatie van ADHD-medicatie met designerdrugs brengt [serieuze gezondheidsrisico’s](https://www.henw.org/artikelen/serieuze-risicos-door-combinatie-adhd-medicatie-en-designerdrugs) met zich mee, zoals beschreven in het tijdschrift Huisarts & Wetenschap.
Kalmerende middelen (benzodiazepines): de combinatie van stimulerende en dempende middelen kan effecten maskeren, waardoor je niet goed inschat hoeveel je hebt ingenomen.
Informeer je voorschrijvend arts altijd over al je middelengebruik, ook als dat moeilijk voelt. Alleen met volledige informatie kan je arts veilig voorschrijven en begeleiden.
Hulp bij dexamfetamine-verslaving
Het herkennen dat je hulp nodig hebt, is de eerste en vaak moeilijkste stap. Zoek professionele hulp als je een of meer van deze signalen herkent:
– Je wilt minderen of stoppen, maar het lukt niet
– Je gebruikt meer dan voorgeschreven of verkrijgt het middel via andere kanalen
– Je dagelijks functioneren lijdt onder het gebruik
– Je lichamelijke gezondheid gaat achteruit (gewichtsverlies, slaapproblemen, hartklachten)
– Je voelt je somber, angstig of geïsoleerd door het gebruik
De [behandeling](/behandeling/) van een dexamfetamine-verslaving kan bestaan uit:
– Ambulante behandeling: therapie terwijl je thuis blijft wonen en (deels) kunt blijven werken
– Medisch begeleide detox: veilig afbouwen onder toezicht
– Psychotherapie: cognitieve gedragstherapie (CGT) om patronen te doorbreken
– Groepstherapie: ervaringen delen en van elkaar leren
Bronnen
1. Farmacotherapeutisch Kompas – “Dexamfetamine” – [https://www.farmacotherapeutischkompas.nl/bladeren/preparaatteksten/d/dexamfetamine](https://www.farmacotherapeutischkompas.nl/bladeren/preparaatteksten/d/dexamfetamine)
2. Richtlijnendatabase – “Dexamfetamine bij ADHD bij volwassenen” – [https://richtlijnendatabase.nl/richtlijn/adhd_bij_volwassenen/medicamenteuze_behandeling_adhd/psychostimulantie_bij_adhd_bij_volwassenen/dexamfetamine_bij_adhd_bij_volwassenen.html](https://richtlijnendatabase.nl/richtlijn/adhd_bij_volwassenen/medicamenteuze_behandeling_adhd/psychostimulantie_bij_adhd_bij_volwassenen/dexamfetamine_bij_adhd_bij_volwassenen.html)
3. Trimbos-instituut – “Sommige studenten kunnen niet meer studeren zonder ADHD-medicatie” – [https://www.trimbos.nl/actueel/nieuws/sommige-studenten-kunnen-niet-meer-studeren-zonder-adhd-medicatie/](https://www.trimbos.nl/actueel/nieuws/sommige-studenten-kunnen-niet-meer-studeren-zonder-adhd-medicatie/)
4. Nationale Drug Monitor – “ADHD-medicatie: laatste feiten en trends” – [https://www.nationaledrugmonitor.nl/ritalin-laatste-feiten-en-trends/](https://www.nationaledrugmonitor.nl/ritalin-laatste-feiten-en-trends/)
5. Apotheek.nl – “Dexamfetamine” – [https://www.apotheek.nl/medicijnen/dexamfetamine](https://www.apotheek.nl/medicijnen/dexamfetamine)
6. Rijksoverheid.nl – “Wet maakt verschil tussen harddrugs en softdrugs” – [https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/drugs/wet-maakt-verschil-harddrugs-en-softdrugs](https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/drugs/wet-maakt-verschil-harddrugs-en-softdrugs)
7. GGZ Standaarden – “Zorg rondom bijwerkingen door psychostimulantia” – [https://www.ggzstandaarden.nl/zorgstandaarden/bijwerkingen/zorg-rondom-bijwerkingen-door-psychostimulantia](https://www.ggzstandaarden.nl/zorgstandaarden/bijwerkingen/zorg-rondom-bijwerkingen-door-psychostimulantia)
8. Huisarts & Wetenschap – “Serieuze risico’s door combinatie ADHD-medicatie en designerdrugs” – [https://www.henw.org/artikelen/serieuze-risicos-door-combinatie-adhd-medicatie-en-designerdrugs](https://www.henw.org/artikelen/serieuze-risicos-door-combinatie-adhd-medicatie-en-designerdrugs)
Veelgestelde vragen over dexamfetamine
Is dexamfetamine verslavend?
Bij voorgeschreven gebruik voor ADHD onder medische begeleiding is het risico op verslaving laag. Bij recreatief gebruik zonder ADHD-diagnose kan dexamfetamine echter zowel lichamelijk als psychisch verslavend zijn. Het risico neemt toe bij hogere doses en langdurig oneigenlijk gebruik.
Wat zijn de bijwerkingen van dexamfetamine?
De meest voorkomende bijwerkingen zijn verminderde eetlust, slapeloosheid en nervositeit (bij meer dan 1 op de 10 gebruikers). Daarnaast komen hartkloppingen, hoofdpijn, buikpijn, misselijkheid en stemmingswisselingen voor. Raadpleeg het [Farmacotherapeutisch Kompas](https://www.farmacotherapeutischkompas.nl/bladeren/preparaatteksten/d/dexamfetamine) voor een volledig overzicht.
Wat is het verschil tussen dexamfetamine en Ritalin?
Dexamfetamine behoort tot de amfetaminegroep, terwijl Ritalin (methylfenidaat) een ander type stimulerend middel is. Beide verhogen dopamine in de hersenen, maar via een verschillend werkingsmechanisme. Dexamfetamine stimuleert de afgifte van dopamine, methylfenidaat remt voornamelijk de heropname. Je arts bepaalt welk middel het beste bij je past.
Is dexamfetamine hetzelfde als speed?
Dexamfetamine en speed (straatamfetamine) zijn chemisch verwant, maar niet hetzelfde. Dexamfetamine is een zuiver, farmaceutisch geproduceerd geneesmiddel met een nauwkeurige dosering. Straatspeed bevat onbekende toevoegingen en heeft een wisselende sterkte, wat het gebruik veel riskanter maakt.
Hoe lang werkt dexamfetamine?
Kortwerkend dexamfetamine (zoals Tentin) werkt na 1 tot 2 uur en houdt 4 tot 8 uur aan. De langwerkende vorm werkt de hele dag en hoeft slechts 1 tot 2 keer per dag te worden ingenomen.
Wat zijn de onthoudingsverschijnselen van dexamfetamine?
Bij het stoppen kunnen onthoudingsverschijnselen optreden zoals extreme vermoeidheid, depressie, angst, hunkering en slaapproblemen. De meeste lichamelijke klachten nemen binnen twee weken af. Psychologische symptomen kunnen langer aanhouden. Bouw altijd geleidelijk af onder begeleiding van een arts.
Mag je autorijden met dexamfetamine?
Als je dexamfetamine gebruikt op recept voor ADHD, mag je in principe autorijden. Het middel valt wel onder de Opiumwet, dus bij een verkeerscontrole moet je een recept kunnen tonen. Let op bijwerkingen zoals duizeligheid die je rijvaardigheid kunnen beïnvloeden. Overleg met je arts als je twijfelt.
Is dexamfetamine een harddrug?
Juridisch gezien ja. Dexamfetamine staat op Lijst I van de Opiumwet, samen met middelen als heroïne en cocaïne. Dit betekent dat bezit zonder recept strafbaar is. Medisch gezien is het echter een effectief en veilig geneesmiddel wanneer het onder toezicht van een arts wordt voorgeschreven en gebruikt.
